تحلیل همدیدی سامانه‌های شرجی در استان خوزستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه سیستان و بلوچستان،زاهدان

2 استاد اقلیم‌شناسی –دانشگاه خوارزمی تهران

3 کارشناسی ارشد اقلیم‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

   پدیده‌ی شرجی یکی از ویژگی‌های اقلیمی بارز در استان خوزستان بوده که در اثر افزایش هم‌زمان رطوبت و دمای روزانه حادث می‌شود. هدف اصلی این پژوهش تحلیل همدید شرجی‌های استان خوزستان است. در این پژوهش پس از استخراج موج‌های شرجی طی دورۀ آماری (2008-1994)، موج‌های شرجی شاخص به دو دورۀ گرم (بهار و تابستان)  و سرد (پائیز و زمستان) تفکیک‌شده برای هر دوره موج‌هایی که بیشترین شدت و فراگیری را داشته انتخاب شدند. سپس با استفاده از نقشه‌های ترکیبی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال و سطح متوسط تراز دریا، نقشه وزش جریان رطوبتی تراز دریا و جریان هوا در دو سطح 500 هکتوپاسکال و سطح متوسط دریا در محدودۀ 10 تا 50 درجه شمالی و 10 تا 70 درجه شرقی برای دو سامانه شرجی شاخص انجام‌شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در دورۀ گرم سال در تراز 500 هکتوپاسکال استیلای کامل پرفشار دینامیکی جنب حاره، گسترش و تقویت نصف‌النهاری آن موجب تقویت و تداوم پایداری بر فراز جو منطقه شده است. تأثیر هماهنگ  کم‌فشارهای حرارتی سطح زمین بخصوص کم‌فشار شبه‌جزیره عربستان زمینه مناسب را برای انتقال رطوبت به منطقه فراهم می‌آورد. در دورۀ سرد نیز تسلط مرکز فشار زیاد جنب‌حاره‌ای بر جنوب‌غربی ایران و استقرار محور پرفشار منطبق بر آن، مهم‌ترین عامل در هدایت جریان‌های نصف‌النهاری مثبت (جنوبی) و انتقال رطوبت از دریاهای گرم جنوب به سمت استان محسوب می‌شود. مهم‌ترین منابع رطوبتی مؤثر بر پدیده شرجی استان خوزستان، دریای عرب،دریای عمان و خلیج‌فارس بوده که محتوی رطوبتی جریانات درگذر از خلیج‌فارس تقویت می‌شود.. مسیرهای ورودی رطوبت نیز عمدتاً جنوبی و جنوب شرقی می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Synoptic Analysis of Sultry Phenomena in Khuzestan Province

نویسندگان [English]

  • M. Khosravi 1
  • B. Alijani 2
  • F. Almasi 3
چکیده [English]

Introduction Composition of temperature and humidity is a climate phenomenon in southern coast of Iran. Humidity and hot weather create sultry sense. Human are very sensitive and vulnerable against climate change. Iran has a significant temperature and humidity change, therefore during a year, the comfort conditions are limited. A sultry phenomenon is a basic factor in limitation comfort statues in the coastal zone. So the control of humidity and temperature is very important. Severity of this condition is increased with increasing temperature and humidity. The south coast of Iran has a varied climate that is affected by its widespread, variation in topography and location of Persian Gulf in southern boundaries. Because of high temperature and humidity in Khuzestan province, Sultry is seen in more than a half year and create an uncomfortable bioclimatic conditions in human population. Unfavorable climatic conditions, lack of suitable knowledge of the special features of the formation and development of localized climate in Khuzestan province has caused that many of Khuzestan climate characters are unrecognized. The main purpose of this study was to identify the structure and nature of the synoptic scale circulation components in the lower and middle levels of the troposphere, which control the sultry phenomenon. The identifying sultry weather in this region is of considerable importance in order to better plan and find better ways for decreasing environmental problems. Finally recognizing this phenomenon allows us to decrease their harmful effects.   Material and methods In this paper, to identify the formation structure of sultry phenomena in Khuzestan province, 10 synoptic stations which had a suitable spread and without a gap in climate variables were selected. Daily data of mean temperature and humidity from 1994/01/01 till 2008/12/30 were used. Sultry days were extracted by using lancaster-karston index. Because of spatial distribution and temporal changes, the days with simultaneity in 5 stations were selected. This research has done after extracting 14 distinct sultry waves and dividing them to both warm and cold periods of the year. Finally synoptical analysis has been done by using Geopotential height in level of 500hpa and sea level pressure through compositional maps, streamline in two levels of 500hpa and sea level and the map of surface level  humidity advection in the range of 10 to 50 north degrees and 10 to 70 east degrees for two distinct sultry waves.   Result and discussion The study of Geopotential height in level of 500hpa and sea level pressure through compositional maps, streamline in two levels of 500hpa and sea level and the map of surface level humidity advection showed that subtropical high pressure have moved to the 45 degrees south of the circuit in the warm period of the year. Air dynamic subsidence of the subtropical high pressure's eastern section causes a warm and dry weather in the study area. Earth's surface thermal low pressure systems, especially Iraq low-pressure system would be one of the sultry creating factors. Meridional flows were southern. Subtropical high pressure's axis moving, backing on its two southern latitudes and dominate of the high pressure ridge in the study area are the main factors of creating south advections in the cold period of the year. The humidity advection maps showed that the most important humidity resources entered into Khuzestan province include Arabian Sea and Persian Gulf. Moisture of Arabian Sea was strengthened in the Persian Gulf, entered to study area. Humidity advections were south and southeast.   Conclusion The results of synoptic analysis were shown that the distinct waves with complete hegemony of subtropical high pressure in 500hpa level, its meridional extension and support causing the stability atmosphere support and continues over the region. The impact of harmonizing heat low pressure, especially Arabia low pressure, provides a suitable condition for humidity transferring to the region. Domination of subtropical high pressure and the settled manner of its axis during the cold period of the year is the most important trends in south stream from warm southern seas to the study area. The main resources of humidity and sultry conditions of Khuzestan province include Arabian Sea, Gulf of Oman, and Persian Gulf that the moisture contents of currents strengthened over the Persian Gulf. Humidity entry routes are mainly from the south and southeast.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Synoptic Analysis
  • sultry
  • subtropical high pressure
  • Khuzestan Province

مقدمه

ترکیب اثر رطوبت و دما در کرانه­های شمالی و جنوبی ایران پدیده اقلیمی شرجی را در این نواحی به وجود می­آورد. شدت شرجی با افزایش نم نسبی افزایش و با کاهش دما کم می­شود (مسعودیان و کاویانی، 1387). طبق تعریف شارلو(Dieterichs, 1975) شرجی به‌عنوان وضعیتی از آب‌وهواست که مقدار فشار بخارآب جزئی برابر یا بیشتر از 8/18 هکتوپاسکال است. وی شدت شرجی را از روی اختلاف مابین درجه حرارت اندازه‌گیری شده (T) و حرارت مرزی (Tg) و یا متناسب با آن از روی اختلاف فشار بخارآب (e) اندازه‌گیری کرد. تحقیقات توسط استیدمن(1979 ،Steadman) در مورد مرز شرجی و ارزیابی آن منجر به توسعه شاخص­های ویژه­ای بر اساس فیزیولوژی انسانی و علوم پوشش شده است. پس‌ از آن لانکستر و کارستن با انجام مطالعات تجربی مرز شرجی را با توجه به نم نسبی و دما ارائه دادند که مبنای تهیه آن سنجش‌های عملی لانکستر بوده و این بررسی مورد تأیید بسیاری از اقلیم شناسان است(کاویانی، 1360). دیتریج (Dieterichs, 1980) در سال 1980 فراوانی، طول مدت و شدت شرجی در بخشی از سواحل سالوادور را با استفاده از 1590 موردی که دمای شبنم آنها برابر یا بیشتر از 5/16 درجه سلسیوس است موردبررسی قرار داد. همچنین کوتا (Kvetak, 1986) دوره­های آب‌وهوای خشک و دوره­های آب‌وهوای شرجی و نیز شرایط بسیار مساعد برای انسان در هوربانوو در بازه زمانی 1980-1951 و با استفاده از پارامترهایی چون فشار بخارآب، دمای هوا و رطوبت نسبی، توسط روش­های آماری مورد ارزیابی قرار داد. تایلی  (Tilly, 1988) معتقد است که فیلیپین جزء گرم‌ترین مناطق جهان است. وی شدت شرجی در موقعیت­های مختلف این کشور موردبررسی قرار داد. زارنوویسکی (Zarnowiecki, 2001)  پدیده شرجی در 8 نقطه که دارای چشم‌انداز شهری متفاوت بوده بررسی کرد. اهم نتایج این پژوهش عبارت‌اند از: دوره­های شرجی اغلب در نواحی با ساختمان­های متراکم و زمین­های آسفالتی و بتونی سخت مثل ایستگاه مترو و همچنین در مجاورت مخزن آب مثل دریاچه اتفاق می­افتد. در داخل نواحی که ساختمان­ها پراکنده و جاده­ها عریض هستند و یا در نواحی که پوشش گیاهی وجود دارد مثل باغ و پارک پدیده شرجی بندرت به وقوع می­پیوندد. فالرز (Falarz, 2005) درباره رخداد پدیده شرجی در لهستان نشان داد میانگین تعداد روزهای با آب‌وهوای شرجی در سراسر لهستان با حرکت در جهت شمال غرب-جنوب شرق به‌طور پیوسته افزایش می­یابد و در ارتفاع بالاتر از 1200 متر، روز شرجی اتفاق نمی­افتد. ضمن اینکه بدترین شرایط زیست‌اقلیمی در رابطه با پدیده شرجی در جنوب شرق لهستان است درحالی‌که بهترین شرایط در قسمت­های شمالی و غربی (دور از ساحل) و در ارتفاعات اتفاق می­افتد. در همین راستا بلازجسیک Blazejczyk, 2006)) با استفاده از شاخص استرس گرمایی به این نتیجه رسید که روزهای شرجی از اواسط آوریل آغاز و تا سپتامبر هم ادامه دارد و بیشترین میزان آن در منطقه کارپتین مشاهده می­شود. همچنین بلازجسیک و ماتزراکیس (2007Blazejczyk and Matzarakis,) در مقاله­ای، از پدیده شرجی به‌عنوان یکی از شاخص­های طبقه­بندی آب‌وهوایی جدید یاد می­کند. ویپیچ (Wypych, 2009) تغییرات طولانی‌مدت رطوبت هوا در کراکوف در طی بازه زمانی 2000-1901 را با استفاده از تجزیه‌وتحلیل مقادیر فشار بخارآب، کسری اشباع و دما را موردبررسی قرار داد و به این نتیجه رسید که تغییرات طولانی‌مدت رطوبت هوا در کراکوف بیش از همه در تغییرات کسری اشباع قابل‌مشاهده است و رشد مقادیر کسری اشباع در نیمه گرم سال بیشتر است. وانگ و کونگ(Wang and Gong,2010) با مطالعاتی که بر روی تغییرات امواج گرما و آب‌وهوای شرجی در شهر پکن با استفاده از داده­های اقلیمی جمع‌آوری‌شده از سال 2000-1940 انجام داده­اند به این نتیجه رسیدند که بیشترین تعداد روزهای گرم و شرجی در طول دهه چهل رخ‌داده است. اندلر و ماتزراکیس (Endler and Matzarakis, 2010) با بررسی تأثیر تغییرات اقلیم بر منطقه جنگل سیاهدر جنوب غربی آلمان نشان دادند استرس حرارتی شرجی به علت افزایش دما بخصوص در عرض های پائین سیر صعودی داشته است.

   در ایران، مطالعات مرتبط با پدیده شرجی بسیار محدود است از معدود کارهای انجام‌گرفته می­توان به پژوهش کاویانی (1360)  اشاره کرد. با بررسی روش­های مناسب جهت محاسبه ماه­های شرجی با الهام از تجارب شارلو و لانکستر-کارستن و روگه و با انتخاب 35 ایستگاه اقلیمی جنوب کشور و بررسی آماری 10 ساله ایستگاه‌های مزبور، آغاز و پایان ماههای شرجی مناطق ساحلی جنوبی کشور تعیین و درجه شدت آنها باهم مقایسه گردید. همچنین نشان داد مردادماه درجه شدت شرجی اکثر ایستگاه‌های جنوبی کشور به‌جز سواحل جنوب شرقی کشور بیش از سایر ماه­هاست و ایستگاه بندر امام خمینی حداکثر درجه شرجی را با 4/12- کسب کرده است. مسعودیان و کاویانی (1387) بر پایه این رابطه و با توجه به این‌که بیشینه نم نسبی 100درصد است، دمای آستانه شرجی را 8/16درجه سلسیوس تعیین نموده‌اند. باعقیده و همکاران(1392) ضمن بررسی پدیده شرجی در سواحل جنوبی دریای خزر نفوذ کم‌فشار پاکستان و زبانه پرفشار دریای سیاه را در ایجاد موج‌های شرجی این ناحیه مؤثر دانسته‌اند. بررسی مطالعات انجام‌شده مبین این نکته است که در پژوهش­های یادشده عمدتاّ، تکنیک­ها و مدل­های ریاضی جهت بررسی شدت و میزان شرجی، کانون اصلی توجه محققین بوده و مطالعه­ای در زمینه شناسایی شرایط سینوپتیکی زمان رخداد پدیده شرجی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. با توجه به آب‌وهوای نامساعد، نبود داده­های جوی مناسب و درازمدت، نبود شناخت و درک مناسب از شکل­گیری و تکوین ویژگی‌های خاص اقلیمی در مقیاس محلی و منطقه­ای در استان خوزستان و انگیزه پائین پژوهشگران علوم جوی به مطالعه مناطق خشک بویژه در فصول گرم موجب گردیده تا بسیاری از ویژگی­ها و قانونمندی­های حاکم بر جو منطقه موردمطالعه ناشناخته و مجهول بمانند. در نتیجه نیاز به انجام پژوهشی که به طور خاص سازوکار تشکیل پدیدۀ شرجی و تبیین مؤلفه­های اصلی شکل­گیری آن در منطقه موردمطالعه ضروری بنظر می­رسد بر همین اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر شناخت ساختار و ماهیت مؤلفه­های گردشی مقیاس همدید در ترازهای پائین و میانی وردسپهر بوده که قویاً پدیده اقلیمی سطحی شرجی را کنترل می­نماید تا بتوان بر اساس آن پیش­بینی­ها و برنامه­ریزی­های لازم را صورت داد و به منظور کاهش خسارات ناشی از این­گونه پدیده­ها، به اعمال شیوه­های مدیریت صحیح پرداخت.اهمیت این امر بخصوص در سالهای اخیر که پدیده مخاطره آمیز گرد و غبار حیات را در منطقه مورد تهدید قرار داده است،بیشتر می شود.

 

مواد و روش ها

منطقه موردمطالعه استان خوزستان می­باشد این استان بین 47 درجه و 31 دقیقه تا 50 درجه و 39 دقیقه طول شرقی از نصف­النهار گرینویچ و 29 درجه و 58 دقیقه تا 33 درجه و 4 دقیقه عرض شمالی از خط استوا واقع‌شده است (سازمان هواشناسی کشور، اقلیم و گردشگری استان خوزستان 1381). منطقه موردمطالعه در نیمه جنوبی کشور و در عرض­های جغرافیایی پائین واقع گردیده بنابراین در فصل گرم، متأثر از آب‌وهوای جنب‌حاره‌ای است.پدیده شرجی در استان خوزستان بخصوص در فصول تابستان و پائیز هرساله به‌کرات مشاهده می­شود. (الماسی،1391) هدف اصلی این پژوهش شناسایی امواج شرجی شاخص و تحلیل همدیدی دو مورد از شدیدترین سامانه­ها طی سال‌های (2008-1994) می­باشد.. در مطالعات همدید دو رویکرد اصلی برای طبقه­بندی وجود دارد این دو رویکرد را می­توان رویکرد گردشی به محیطی و رویکرد محیطی به گردشی نامید. در رویکرد محیطی به گردشی محقق الگوهای گردش جو را برحسب شرایط محیطی خاص که در زمین رخ می­دهد تعیین می­کند (مسعودیان،1385). به‌ منظور تبیین قانونمندی­های حاکم بر شکل‌گیری پدیده شرجی در استان خوزستان، روش مطالعاتی محیطی به گردشی مبنای اصلی این پژوهش در نظر گرفته شد. جهت مطالعه، ابتدا ده ایستگاه سینوپتیک (شکل 2 و جدول 1) به‌گونه‌ای انتخاب شد که اولاً بتوانند توزیع و پراکنش مناسبی در سطح منطقه مذکور داشته معرف خوبی برای کل منطقۀ موردمطالعه بوده ثانیاً دورۀ آماری آنها کامل و فاقد آمار مفقوده باشد. با توجه به موارد فوق مشخصات ایستگاه‌های منتخب سینوپتیکی منطقه به شرح جدول 1 است.­

 

 

جدول 1- مشخصات ایستگاه‌های موردمطالعه

 

 

 

سپس با بهره­گیری از داده­های دمای میانگین روزانه و رطوبت نسبی، میزان شرجی در 10 ایستگاه هواشناسی واقع در استان خوزستان در بازۀ زمانی 15 ساله (2008-1994 ) محاسبه شد. برای استخراج روزهای شرجی، از شاخص لانکستر و کارستون (رابطه 1) استفاده شد.

رابطه 1-

 

   در اینجا D شدت شرجی، Rh  نم نسبی برحسب درصد و T دمای میانگین روزانه برحسب درجه سلسیوس می­باشد. این رابطه (شماره 1) فاصله از مرز شرجی را نشان می­دهد. مقادیر مثبت نشانگر شرجی و مقادیر منفی نشانگر وضعیت غیر شرجی است. (مسعودیان و کاویانی، 1387). با توجه به این‌که در تحقیق حاضر بررسی مقیاس منطقه‌ای پدیدۀ شرجی مدنظر بوده است،  با بررسی پراکندگی مکانی و تغییرات زمانی شرجی، تنها روزهایی انتخاب گردید که حداقل 5 ایستگاه به‌طور همزمان پدیده شرجی را تجربه نموده باشند بر این اساس، پس از کنترل کیفی داده­ها، تعداد 14 موج شرجی شاخص انتخاب گردیده و به دو دورۀ گرم (بهار و تابستان) و سرد ( پائیز و زمستان) تفکیک‌شده‌اند (جدول 2). جهت مطالعه برای هر دوره شدیدترین و وسیع‌ترین موج شرجی انتخاب گردید. شدیدترین و وسیع‌ترین به این معنا که سامانه­های انتخابی از بیشترین شدت شرجی و گسترش مکانی در  استان خوزستان برخوردار بوده­اند.  سپس با بهره‌گیری از داده­های دوباره تحلیل‌شده وابسته به سازمان ملی جو و اقیانوس‌شناسی ایالات‌متحده (NCEP/NCAR)، با تفکیک مکانی 5/2*5/2 درجه­ی قوسی، شرایط جوی حاکم در روز قبل از شروع شرجی و روز اوج شرجی مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. داده­ها شامل نقشه­های جوی فشار، ارتفاع ژئوپتانسیل، جریان هوا (Stream Line) در دو تراز سطح دریا و 500 هکتوپاسکال و نقشه جریان رطوبتی تراز سطح دریا می­باشد. این داده­ها از تارنمای آزمایشگاه سیستم‌های زمینی سازمان هوا و اقیانوس‌شناسی ملی آمریکا به آدرس http://www.esrl.noaa.gov استخراج گردید. این نقشه­ها بر اساس شرایط جوی میانگین روزانه، جهت بررسی وضعیت سامانه­های همدیدی مولد شرجی و  به دست آوردن یک دید جامع از منطقه موردمطالعه از 10 تا 50 درجه عرض شمالی و 10  تا 70 درجه طول شرقی را در برمی‌گیرند. انتخاب این محدوده مکانی به این دلیل بوده که می­تواند پدیده­ی مذکور را در منطقه­ی موردمطالعه از زمان شروع تا خاتمه­ی آن در برگیرد. جهت بررسی دقیق‌تر این امواج، نقشه­های موردنیاز بر اساس داده­های موجود، توسط نرم‌افزار Grads ترسیم شد.جهت تحلیل همدیدی سامانه­های شرجی، برای دورۀ گرم سال، موج شرجی 25 اوت 1998 و برای دورۀ سرد سال، موج شرجی 30 سپتامبر2004 انتخاب گردید.

 

نتایج و بحث

   پس از بررسی آمار 18 ساله­ی شاخص شرجی ایستگاه‌های مستقر در منطقه­ی موردمطالعه، مشخص شد که 14 موج شرجی با شدت  بیشتر از 1 در سطح منطقه رخ‌داده است. از میان این 14 مورد شرجی شدید و فراگیر، دو مورد (14.2%) در ماه ژولای هفت مورد  (50%) در ماه اوت، چهار مورد (28.5%) در ماه سپتامبر و یک مورد (7.1%) در ماه اکتبر  اتفاق افتاده است. بنابراین فراوانی وقوع شرجی­های شدید استان خوزستان در ماه اوت می­باشد. بدین ترتیب جهت تحلیل برای فصل تابستان موج شرجی 25 اوت 1998 و برای فصل پائیز موج شرجی 30 سپتامبر 2004 به دلیل اینکه شدیدترین (بیشینه شاخص شدت شرجی) و وسیع‌ترین (گزارش‌شده در تمام ایستگاه­ها) بوده­اند انتخاب گردیدند.

 

 

جدول 2- امواج شرجی شاخص طی دورۀ آماری (2008-1994)

ردیف

روز اوج شرجی

تداوم

شدت شاخص

ماه

1

14/7/1999

2

4/1

ژوئیه

2

31/7/2004

2

9/1

ژوئیه

3

16/8/1998

2

6/1

اوت

4

25/8/1998

3

9/1

اوت

5

29/8/1999

1

6/1

اوت

6

6/8/2000

1

9/1

اوت

7

13/8/2000

1

6/1

اوت

8

6/8/2001

3

8/1

اوت

9

10/8/2001

1

5/1

اوت

10

29/9/1999

1

3/1

سپتامبر

11

9/9/2004

1

7/1

سپتامبر

12

30/9/2004

1

8/1

سپتامبر

13

2/9/2008

2

6/1

سپتامبر

14

19/10/2007

1

4/1

اکتبر

 

مطالعه‌موردی سامانۀ شرجی (25 اوت 1998)

نقشه­های ترکیبی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال و فشار سطح دریا

 

1000

 

1000

 

1000

 

1000

 

   شکل­های شماره (2 و 3) نقشه ترکیبی فشار سطح دریا و الگوی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال روزهای 23 و 25 اوت    1998 میلادی می­باشند. نقشه روز قبل از شروع شرجی (شکل 2)، مبین سیطرۀ پرفشار جنب‌حاره‌ای در جنوب مدار 35 درجه است.  کانون این پرفشار با ارتفاع مرکزی 5950 ژئوپتانسیل متر از  شمال دریای سرخ تا شمال تنگه هرمز کشیده شده است. زبانه شرقی این سامانه­ی دینامیکی با پربند 5900 ژئوپتانسیل متر درگذر از ایران تا شبه­قاره هند پیش رفته، نزول دینامیکی هوا در حاشیه شرقی پرفشار جنب‌حاره‌ای سبب حاکمیت پایداری دینامیکی بر تمام فراز جو ایران گردیده است. در روز اوج شرجی (شکل 3) پرفشار جنب‌حاره‌ای به سمت عرض­های شمالی گسترش مداری یافته حد شمالی این سامانه تا جنوب مدار 45 درجه شمالی پیش روی داشته سراسر ایران تحت تسلط پشته (فراز) این مرکز فشار زیاد قرار دارد. پرفشار جنب حاره در این آرایش گردشی با محور غربی – شرقی، همگام با تقویت و افزایش شدت، قلمرو خود را در جهت نصف­النهاری به سمت عرض­های شمالی گسترش می­دهد بطوریکه زبانه­ی شرقی این سامانه دینامیکی با ارتفاع 5925 ژئوپتانسیل متر با گذر از بخش­های جنوبی مدیترانه، شمال خزر، تقریباً تمامی گستره­ی جغرافیایی ایران به‌جز نواحی جنوب­شرق را در برگرفته است. درمجموع نسبت به‌روز قبل از شروع شرجی، این آرایش گردشی، تقویت بیشینه­ی و اوج قدرت و شدت این سامانه­ی پرفشار کلان‌مقیاس را به جهت قلمرو نصف­النهاری و مداری نشان می­دهد. تقویت شرایط پایداری فراز جو منطقه موردمطالعه و فزونی گرمایش بی‌درو روی هوای در حال نزول، سبب تداوم و تقویت حاکمیت هوای گرم و خشک بر استان خوزستان می­شود. فاصله زیاد بین خطوط پربند هم­ارتفاع هم وضعیت پایدار جو در ترازهای میانی را تأیید می-نماید. شرایط سینوپتیکی سطح متوسط دریا روز 23 اوت شکل (2) به‌صورت رنگی ترسیم‌شده است. در این نقشه یک سامانه چرخندی قوی با دو هسته کمینۀ فشار  997.5 هکتوپاسکال بر روی شمال­غربی خلیج­فارس و دیگری عربستان مستقر می­باشد. خطوط هم­فشار این فروبار به‌صورت زبانه­ای با گرایش شمال غربی به سمت عراق و جنوب­غرب ایران کشیده شده است در نقشه روز اوج شرجی (شکل 3) همچنان تداوم حضور این چرخند بسیار قوی با هسته فشار 997.5 هکتوپاسکال بر  عربستان دیده می­شود زبانه­ای از این سامانه کم­فشار با فشار 1000 هکتوپاسکال در جنوب­غربی ایران بر روی کشور عراق بسته‌شده است.حضور کم‌فشارهای حرارتی و گردش پادساعت‌گرد این چرخندها، باعث مکش هوای گرم و مرطوب، به سمت استان خوزستان می­شود. هوای گرم و مرطوب در زیر منطقه واگرایی بالایی تمایل به ناپایداری و صعود داشته لیکن باوجود پایداری پویشی بر فراز جو ایران، قادر به صعود نبوده سبب شکل­گیری پدیده شرجی و همچنین گسترش آن می­شود. چنان­که شاخص شرجی در تمامی ایستگاه‌های استان خوزستان حاکی از وقوع این پدیده در روز 25 اوت 1998 بوده است.

 

 

 

شکل2- نقشۀ ترکیبی دو متغیر فشار سطح دریا و الگوی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال، روز قبل از شروع

شرجی در استان خوزستان (23/08/1998)

 

 

شکل 3- نقشۀ ترکیبی دو متغیر فشار سطح دریا و الگوی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال، روز قبل از شروع شرجی در استان خوزستان (25/08/1998)

 

 

نقشه وزش رطوبتی تراز دریا

    شکل­های شماره (4 و 5) نقشه وزش رطوبتی تراز دریا را برای روزهای 23 و  25 اوت 1998 نشان می­دهد. در اینجا می­توان مسیر و کانون­های رطوبتی را به‌وضوح مشاهده کرد. در نقشه روز قبل از شروع پدیدۀ شرجی (شکل 4) جریان وزش رطوبت، با جهت شمال­غربی – جنوب شرقی از سمت عراق به جنوب غرب ایران برقرار بوده است. بر این اساس، وزش جریان رطوبت از سمت مناطق بیابانی خشک کشور عراق به استان خوزستان بوده است. بنابراین با توجه به جهت جریان وزش رطوبتی، میزان بسیار اندک رطوبت و سرعت‌بالای جریان، علیرغم  حضور عوامل دینامیکی پرقدرت، پدیدۀ شرجی شکل نگرفته است. شکل شماره (5) نقشه روز اوج شرجی را نشان می­دهد. بر اساس این نقشه، (شکل 5) جریان وزش رطوبت کاملاّ جهت معکوس داشته با جهتی جنوب شرقی _ شمال غربی از سمت دریای عرب و بیابان عربستان به سمت تنگه هرمز در جریان بوده و سپس در شمال تنگه به دوشاخه تبدیل‌شده یک شاخه با جهت شرق سو به سمت جنوب شرق ایران هدایت‌شده و شاخه دیگر با جهت غرب سو به سمت جنوب غرب ایران در جریان بوده پس از رسیدن بر بالای جنوب غرب ایران جهت آن به سمت بیابان­های عراق تغییر می­یابد.رطوبت دریای عرب از روی شبه‌جزیره عربستان وارد جنوب خلیج­فارس شده ضمن تقویت وارد استان خوزستان می­گردد. نقشه روز اوج شرجی (شکل 5) حکایت از انتقال میزان قابل‌توجهی رطوبت آب‌های گرم و مرطوب دریای عرب و خلیج­فارس به منطقه موردمطالعه دارد. ارقام ثبت‌شده رطوبت ایستگاه‌های استان نیز این افزایش را به‌خوبی بیان می­نماید. همچنین به دلیل هموار بودن زمین و توپوگرافی دشت گونه استان خوزستان به‌ویژه در مناطق جنوبی، رطوبت واردشده از کرانه­های جنوبی اجازه یافته تا اعماق خشکی نفوذ نماید به‌طوری‌که اثر جریان وزش رطوبتی تا ایستگاه‌های شمالی استان خوزستان (مراجعه به ارقام ثبت‌شده رطوبت نسبی در ایستگاه‌های ایذه، مسجدسلیمان و رامهرمز) دیده می­شود و درواقع شاخص مثبت شرجی ثبت‌شده در 25 اوت 1998 برای تمامی ایستگاه‌های موردمطالعه (حتی ایستگاه‌های شمالی و غربی استان خوزستان)، اوج گسترش وزش جریان رطوبت و شدت میزان رطوبت انتقالی به سراسر استان خوزستان را نمایان می­سازد.

 

 

 

شکل 4- نقشه وزش رطوبتی تراز دریا، روز قبل از شروع شرجی (23/08/1998)

 

شکل 5- نقشه وزش رطوبتی تراز دریا، روز اوج شرجی (25/08/1998)

 

 

نقشه­های خطوط جریان هوا (stream line) تراز 500 هکتوپاسکال و تراز دریا

   شکل­های شماره (6 و 7) نقشه­های جریان هوا را در دو تراز 500 هکتوپاسکال برای روزهای 23 و  25 اوت 1998 نشان می­دهد. همان­طوری که بر روی نقشه­ی خطوط جریان تراز 500 هکتوپاسکال در روز قبل از شروع شرجی (شکل 6) و روز اوج شرجی به خوزستان (شکل 7) مشخص است خطوطی که جریان هوا را نشان می­دهند بیانگر استیلای شرایط پرفشار بر روی استان خوزستان و بیابان‌های هم‌جوار با آن می­باشد و چرخش آنتی سیکلونی هوا بر روی این نواحی بیانگر وضعیت پایدار تراز میانی جو می­باشد. در نقشه­ی جریان هوا تراز متوسط دریا در روز قبل از شرجی (شکل شماره 8 )، جهت جریان هوا از سمت بیابان‌های عراق با جهت شمال غربی جنوب شرقی به سمت خوزستان وزیده می­شود. این جریان شمالی همراه خود درگذر از بیابان‌های گرم و خشک، ذخیره رطوبتی به همراه نخواهد داشت. اما در نقشه روز اوج شرجی (شکل 9) جهت جریان هوا در خلاف جهت روز قبل از شروع شرجی و با جهت جنوب شرقی_ شمال غربی از سمت دریای عرب به‌طرف شمال شرق بیابان عربستان و سپس نواحی جنوبی خلیج­فارس جریان یافته و درنهایت وارد استان خوزستان می­شود. بنابراین در روز اوج شرجی جریان جنوبی شکل‌گرفته سبب ورود هوای گرم و مرطوب عرض­های پائین به استان گشته و شرایط ایجاد پدیدۀ خفقان­آور شرجی شدید را فراهم می­آورد.

 

 

شکل 6- نقشه جریان هوا (stream line)

تراز 500 هکتوپاسکال، روز قبل از شروع

شرجی در استان خوزستان (23/8/1998)

 

شکل 7- نقشه جریان هوا (stream line)

تراز 500 هکتوپاسکال، روز اوج

شرجی در استان خوزستان (25/8/1998)

 

   

شکل 8- نقشه جریان هوا (stream line)

متوسط تراز دریا، روز قبل از شروع

شرجی در استان خوزستان (23/8/1998)

شکل 9- نقشه جریان هوا (stream line)

متوسط تراز دریا، روز اوج شرجی

در استان خوزستان (25/8/1998)



مطالعه‌موردی سامانۀ شرجی (30 سپتامبر 2004)

نقشه­های ترکیبی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال و فشار سطح دریا

 

1000

 

1000

 

1000

 

1000

 

   شکل­های شماره (10 و 11) نقشه ترکیبی فشار سطح دریا و الگوی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال روزهای 28 و 30 سپتامبر 2004 میلادی می­باشند. بررسی نقشه روز قبل از شروع شرجی (شکل 10)، بیانگر وجود سلول پرفشار جنب‌حاره‌ای بر روی جنوب آسیا است که زبانه­­ی شرقی آن تا نصف‌النهار 55 درجه شرقی کشیده شده است و علیرغم شروع دورۀ سرد سال، همچنان بخش­های مرکزی و غربی ایران زیر سیطره این پرفشار هستند. کانون این پرفشار با ارتفاع مرکزی 5925 ژئوپتانسیل متر شمال دریای سرخ، شرق مدیترانه و کشور عراق و سوریه را در برگرفته است. زبانه شرقی این سامانه­ی دینامیکی با پربند 5900 ژئوپتانسیل متر بر جنوب غرب ایران مستولی بوده، نزول دینامیکی هوا در حاشیه شرقی این سامانه، جو باروتروپیک بر فراز منطقه موردمطالعه را مستولی کرده، سبب حاکمیت هوای گرم و خشک گردیده است. روز اوج شرجی (شکل 11) ، پرفشار جنب‌حاره‌ای به سمت عرض­های جنوبی عقب‌نشینی کرده و از گسترش مداری_ نصف­النهاری آن کاسته شده است بطوریکه تنها خلیج­فارس و جنوب­غربی ایران زیر سیطرۀ این سامانه دینامیکی پرفشار قرار دارد.  محور این پرفشار منطبق بر مدار 30 درجه شمالی بوده از جنوب استان خوزستان گذر کرده است. با توجه به اینکه مؤلفه باد مداری در محور پرفشار جنب‌حاره‌ای، برابر صفر بوده و در بالای این خط، تغییرات آن در جهت شمالی و در پایین محور پرفشار جریان جنوبی برقرار می­گردد بنابراین وزش جریان جنوبی و انتقال رطوبت به سمت منطقه موردمطالعه در روز اوج شرجی صورت می­گیرد. بنابراین در ماه سپتامبر با شروع دورۀ سرد سال و تضعیف پرفشار دینامیکی بر فراز جو ایران و کاهش پایداری دینامیکی، استقرار محور پرفشار منطبق بر منطقه موردمطالعه عاملی مهم در هدایت جریان­های نصف­النهاری و انتقال رطوبت از دریاهای گرم جنوب به سمت استان محسوب می­شود. شرایط سینوپتیکی سطح متوسط دریا روز 28 سپتامبر 2004 در شکل (10) به صورت رنگی ترسیم شده است. یک سامانه کمفشار حرارتی گسترده با فشار مرکزی 1008 هکتوپاسکال و جهت شمال­غربی – جنوب­شرقی بر روی بخش­های وسیعی از عربستان و دریای عرب کشیده شده است. گردش پادساعتگرد هوا درون این سامانه چرخندی و قرار گیری آن بر روی عربستان باعث مکش هوای مرطوب خلیج­فارس به سمت جنوب بیابان عربستان گردیده، شرایط شکل­گیری جریانات جنوبی به سمت منطقه موردمطالعه و ایجاد پدیدۀ شرجی فراهم نمی­باشد. در نقشه روز اوج شرجی (شکل 11) زبانه­ای از سامانۀ چرخندی عربستان با هسته کمینۀ  1008 هکتوپاسکال بروی جنوب شرقی عراق استقرار یافته است. در روز اوج شرجی استقرار سیستم چرخندی در مجاورت منطقه موردمطالعه و گردش پادساعتگرد هوا درون این سامانه با همراهی محور پرفشار جنب‌حاره‌ای سطح بالا، سبب شکل­گیری جریانات وزش جنوبی و انتقال رطوبت خلیج­فارس به سمت استان خوزستان شده است و شکل­گیری این جریانات جنوبی سبب وقوع پدیدۀ شرجی در 30 سپتامبر در استان خوزستان شده است.

 

 

شکل 10- نقشۀ ترکیبی دو متغیر فشار سطح دریا و الگوی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال، روز قبل از شروع شرجی در استان خوزستان (28/09/2004)

 

شکل 11- نقشۀ ترکیبی دو متغیر فشار سطح دریا و الگوی ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال،

روز اوج شرجی در استان خوزستان (30/09/2004)

 

 

2-5- نقشه وزش رطوبتی تراز دریا

شکل­های شماره (12 و 13) نقشه وزش رطوبتی تراز دریا را برای روزهای 28 و 30 سپتامبر 2004 میلادی را  نشان می­دهد. در نقشه روز قبل از شروع پدیدۀ شرجی (شکل 12) همزمان با شکل­گیری مرکز کم­فشار بر روی بیابان عربستان، جریان وزش رطوبت با جهت شمال­شرقی – جنوب غربی از بخش­های جنوب غربی ایران  به سمت شمال تنگه باب­المندب برقرار بوده، توده‌هوای وزشی به دلیل گذر از بیابان گرم و خشک عربستان رطوبت قابل‌توجهی ندارد. درواقع در روز قبل از شکل­گیری پدیدۀ شرجی جریان نصف­النهاری منفی می­باشد. شماره (13) نقشه روز اوج شرجی را نشان می­دهد. نحوۀ آرایش منحنی­های وزش رطوبتی درروی منطقه نشان می­دهد که جریان ساعت‌گرد رطوبتی قوی بر روی دریای عرب بسته‌شده است. رطوبت دریای عرب از روی شبه‌جزیره عربستان گذر کرده و بر روی خلیج­فارس تقویت‌شده سپس با جهت جنوب­شرقی – شمال غربی وارد منطقه موردمطالعه می­شود. بدین ترتیب رطوبت دریای عرب و خلیج­فارس نقش مؤثری در افزایش رطوبت منطقه موردمطالعه داشته است. مسیرهای ورود رطوبت به منطقه­ی موردمطالعه نیز جنوب­شرقی و جنوبی می­باشد به همین دلیل میزان رطوبت و درنتیجه شدت شرجی در ایستگاه‌های جنوبی و مرکزی بالا بوده است. این جریان رطوبتی به همراه پایداری دینامیکی سطح بالا توانسته است در ایجاد سامانه­ی شرجی 30 سپتامبر نقش مؤثری ایفا نماید.

 

 

شکل 12- نقشه وزش رطوبتی تراز دریا، روز قبل از شروع شرجی در استان خوزستان (28/9/2004)

 

 

شکل 13- نقشه وزش رطوبتی تراز دریا، روز اوج شرجی در استان خوزستان (30/9/2004)

 

   

شکل (14): نقشه جریان هوا (stream line)

تراز 500 هکتوپاسکال، روز قبل از شروع

شرجی در استان خوزستان (28/9/2004)

 

شکل (15): نقشه جریان هوا (stream line)

تراز 500 هکتوپاسکال، روز اوج

شرجی در استان خوزستان (30/9/2004)

   

شکل (16): نقشه جریان هوا (stream line)

متوسط تراز دریا، روز قبل از شروع

شرجی در استان خوزستان (28/9/2004)

شکل (17): نقشه جریان هوا (stream line)

متوسط تراز دریا، روز اوج

شرجی در استان خوزستان (30/9/2004)

 

 

نقشه­های خطوط جریان هوا (stream line) تراز 500 هکتوپاسکال و تراز دریا

شکل­های شماره (14 و 15) نقشه­های جریان هوا را در دو تراز 500 هکتوپاسکال برای روزهای 28 و  30 سپتامبر 2004 نشان می­دهد. بر اساس نقشه­ی خطوط جریان تراز 500 هکتوپاسکال در روز قبل از شروع شرجی (شکل 14) و روز اوج شرجی به خوزستان (شکل 15) مشخص است خطوطی که جریان هوا را نشان می­دهند بیانگر استیلای شرایط پرفشار بر روی استان خوزستان و بیابان‌های هم‌جوار با آن می­باشد و چرخش آنتی سیکلونی هوا بر روی این نواحی بیانگر وضعیت پایدار تراز میانی جو می­باشد. علیرغم شروع دورۀ سرد سال همچنان پایداری دینامیکی پرفشار تراز میانی بر فراز منطقه موردمطالعه استمرار دارد. در نقشه­ی جریان هوا تراز متوسط دریا در روز قبل از شرجی (شکل شماره 16 )، جهت جریان هوا از سمت بیابان‌های عراق با جهت شمال غربی جنوب شرقی به سمت خوزستان وزیده می­شود. اما در نقشه روز اوج شرجی (شکل 17) جریان هوا با جهت جنوب شرقی_ شمال غربی از سمت دریای عرب به‌طرف بیابان عربستان و سپس نواحی جنوبی خلیج­فارس جریان یافته و درنهایت وارد استان خوزستان می­شود. این خطوط جریان به هنگام ورود به قسمت‌های شرقی استان نفوذ نکرده بر این اساس ایستگاه‌های شرقی واقع در استان زیر نفوذ خطوط جریان‌های جنوبی نبوده شاخص شدت شرجی نیز در ایستگاه‌های سینوپتیک ایذه، رامهرمز و مسجدسلیمان منفی است.

 

نتیجه­گیری

ساختار جغرافیایی هر منطقه بر پایۀ عناصر و عوامل مختلف آن ازجمله عناصر حرارتی و رطوبتی آب‌وهوا است بدین‌جهت برنامه­ریزی­های مربوط به رشد و توسعه بدون توجه به اقلیم مناطق امکان­پذیر نیست. وقوع پدیدۀ شرجی از مشخصه­های اقلیمی استان خوزستان می­باشد. منطقه موردمطالعه در نیمه جنوبی کشور و در عرض­های جغرافیایی پایین واقع گردیده است. بنابراین متأثر از آب‌وهوای جنب­حاره­ای است. در طول دورۀ گرم سال استیلای درازمدت پرفشار دینامیکی جنب­حاره­ای موجب گرم شدن هوا، پراکنش ابرها، صافی هوا و تشعشع زیاد پرتوهای خورشیدی و عدم اجازه صعود توده­های مرطوب می­گردد. بنابراین موقعیت عرض جغرافیایی این استان، توده­های هوایی واردشده و هم‌جواری با پهنه­های آبی گسترده خلیج­فارس شرایط تشکیل پدیده شرجی را به‌ویژه در نوار ساحلی  فراهم می­آورد. جهت بررسی این رخداد، شناسایی عوامل سینوپتیکی ضروری به نظر می­رسد. بدین منظور با استفاده از داده­های میانگین روزانه دما و رطوبت نسبی طی سال‌های آماری (2008-1994) روزهای شرجی استان خوزستان محاسبه گردید. پس از تفکیک رویدادها به دو دوره­ی گرم (بهار و تابستان) و سرد (پائیز و زمستان)، شدیدترین سامانه­ی هر دوره جهت تحلیل همدیدی انتخاب گردید. بررسی فرا سنج‌های فشار، ارتفاع ژئوپتانسیل، وزش رطوبتی، و جریان هوا در  دو سطح تراز دریا و 500 هکتوپاسکال  بهتر از سایر ترازها، شرایط رخداد  شرجی در منطقه را توجیه نمود. به همین دلیل دو تراز مذکور جهت تحلیل همدیدی انتخاب گردید. نتایج حاصل از تحلیل همدید نشان داد: در دوره­ی گرم سال، در نقشه تراز 500 هکتوپاسکال، پرفشار جنب‌حاره‌ای تا جنوب مدار 45 درجه پیشروی داشته استان خوزستان در سیطره منحنی 5925 ژئوپتانسیل متر واقع‌شده است. نزول دینامیکی هوا در حاشیه شرقی پرفشار جنب‌حاره‌ای سبب حاکمیت پایداری دینامیکی بر تمام فراز جو ایران گردیده است. گردش پادساعتگرد تودۀ هوا درون سامانه چرخندی با هسته فشار 1000 هکتوپاسکال مستقر بر بیابان­های عراق باعث مکش هوای گرم و مرطوب، به سمت استان خوزستان می­شود. جریان نصف­النهاری جنوبی بوده هوای گرم و مرطوب در زیر منطقه واگرایی بالایی تمایل به ناپایداری و صعود داشته لیکن باوجود پایداری پویشی بر فراز جو ایران، قادر به صعود نبوده سبب شکل­گیری پدیده شرجی و همچنین گسترش آن می­شود. نقشه جهت جریان و همچنین جهت جریان رطوبت نیز مؤید این مطلب بوده است. در موج­های شرجی دوره­ی سرد سال، جابجایی محور پرفشار جنب‌حاره‌ای و عقب­روی به سمت عرض­های جنوبی و تسلط پشته مرکز پرفشار بر منطقه موردمطالعه، عامل تعیین‌کننده در ایجاد جریانات جنوبی است. شدیدترین موج­های شرجی در این دوره، زمانی اتفاق می­افتد که محور پرفشار بر مدار تقریبی 30 درجه شمالی قرار گیرد.این حالت با ایجاد جریان وزشی جنوبی به همراه استقرار مرکز کم­فشار با هسته کمینه 1008 هکتوپاسکال بر روی بیابان­های عراق، باعث مکش توده‌هوای مرطوب خلیج­فارس به سمت منطقه موردمطالعه گردیده و سبب ایجاد  موج شرجی می‌شود. با بررسی نقشه­های وزش رطوبتی تراز سطح دریا ، شارش رطوبت یعنی مسیر و منبع تأمین رطوبت حاصل برای منطقه مشخص گردید. نقشه وزش رطوبتی تراز دریا در روز اوج شرجی نشان داد که منابع تأمین رطوبت سامانه­های شرجی در هر دو دورۀ سرد و گرم دریای عرب، دریای عمان و خلیج­فارس می­باشد. رطوبت دریای عرب از روی شبه‌جزیره عربستان و با جهت جنوب­شرقی – شمال­غربی به سمت خلیج­فارس جریان یافته و ضمن تقویت وارد منطقه موردمطالعه می­گردد. جهت جریانات وزش رطوبتی جنوبی و جنوب شرقی تعیین گردید.

 

  1. Almasi,F.,2012,Synoptic and Statistical Analysis of Sultry Phonemenon in Khuzestan Province,M.S.c Dissertation in Climatology,Superviser:M.Khosravi,University of Sistan and Baluchestan
  2. Baaghide,M.,Entezari,A.,Naiemi,A.and M,Salari,2013,A Synoptic and Statistical Survey on Sultry Conditions in Northern Provinces of Iran,Journal of Geographic Space,No 43,PP 135-152
  3. Blazejczyk K., (2006), "Climate and Bioclimate of Poland", Geographia polonica, NO 77: 31-48.
  4. Blazejczyk K.,and Matzarakis, A., (2007), "Assessment of recreational potential of bioclimate based on the human heat balance", Geographia polonica,No 88: 63-82.
  5. Dieterichs,H., 1975, Dauer and Haufigkeit schuler studen in San Salvador,  Archive fur meteorology Geophysik und Bioklimatologie serie,No 8(3-4), pp. 369-377.
  6. Dieterichs,H. ,1980, Frequency and intensity of sultriness back of eastfrisian coast. Archiv fur meteorology, geophysik and bioklimatologie ,serie B No 28 (1-2), pp.149-164.
  7. Endler C. and A. Matzarakis , 2010,  Climate and tourism in the Black Forest during the warm season, International Journal of Biometeorology No 55:173–186
  8. Falarz, M., 2005, Days with sultry weather in poland, geographical review,No 5 pp. 31-32.
  9. Iran Meteorological Organization, 2002, Khozestan Province Climate and Tourism, Iran Meteorological Organization Publications.

10. Kaviani,MR, and B.,Alijani, 2005, The Foundations of Climatology,  Samt Publications, Tehran, pp. 582.

11. Kaviani,MR.,1981, A Climatic Analysis of Sultry Condition in southern Coast of Iran, Journal of Iranian Geographers, No. 3, pp. 59-39.

12. Kozminski, C. and B. Mishalska, 2009,  Variability of cool, hot and very hot days in the zone of the plish coast, International conference on climate change the environment and socio-economic response in the southern Baltic region, Poland, 25-28 May 2009, pp. 41-43.

13. Krzystof, B.,2006,  Climate and Bioclimate of poland. Geographia polonica, No.77, pp. 31-48.

14. Krzystof, B.,2007, Assessment of recreational potential of bioclimate based on the human heat balance. Geographia polonica, vol:88, No.1, pp. 63-82.

15. Kvetak, S.,1986,  Desiccative and sultry weather in Hurbanovo. Geograficky casopis,No 38(1), pp.24-42.

16. Masoodian, SA, and MR.,Kaviani, 2007, Climatology of Iran, 1th Edition, Esfahan university Publications, Esfahan, pp. 129.

17. Steadman, R.G. 1979,  The assessment of sultriness. Part I: A temperature-humidity index based on human physiology and clothing science. Journal of applied meteorology,No 18, pp. 861-873.

18. Tilly, P.J., 1988, Sultriness as a characterizing feature of humid tropical warm climate: white special refrence to the philippines, erdkunde No 42 (2), pp. 100-114.

19. Wang,X. and ,Gong,Y., 2010, The impact of an urban dry island on the summer heat wave and sultry weather in Beijing City, Chinese Science Bulletin, 55, pp 1657-1661

20. Wypych A., (2009), "Twentieth century variability of surface humidity as the climate change indicator in Kraków (Southern Poland)", Theoretical and Applied Climatology,No 101 pp.475-482

21. Yarnal, Brent, 1993, Synoptic Climatology in Environmental Studies, a primer Belhaven press, Translated by SA,Masoodian, 2006, University of Esfahan Publications, Esfahan, pp. 226.

  1. 22.  Zarnowiecki G. 2001,  Sultry weather characteristics in KIELCE, Poland, Dokumentacja Geograficzna ,No 23, pp. 119-130.